عليرضا كيواني نژاد
كشت خشخاش در ايران ممنوع است.
حتي اگر قرار باشد مواد دارويي از ترياك استخراج شود، بايد شيوه هاي ديگري را در نظر گرفت. ضمنا در بيانيه مجمع تشخيص مصلحت نظام نيز اجازه اي براي زير كشت رفتن خشخاش صادر نشده است.
توماس سيدنهامThomas Sydenham كه به افلاطون انگلستان معروف بود - قرن 17 ميلادي - و از ترياك دارويي را استخراج كرد هم نمي دانست روزي اين دستاوردش محور بحث در كشوري مثل ايران مي شود.
***
باور اينكه قرار است خشخاش آن هم در اراضي ايران كشت شود، مشكل است. سال هاست كه افغانستان را با اين خصيصه مي شناسيم و اتفاقا هميشه هم با آنها بر سر اين موضوع اختلاف داشتيم، اما شايد ايران هم به جايي رسيده كه مجبور است مقداري از اراضي كشاورزي خود را به كشت اين گياه مخدر اختصاص دهد، شايد! البته براي مصرف دارويي.
كشت خشخاش در ايران به دوره ساسانيان برمي گردد. آنجايي كه به گواهي تاريخ ايرانيان نيز براي به دست آوردن ترياك اقدام به كشت و برداشت دستي خشخاش مي كردند. چندين سال گذشت تا پادشاهان صفوي مانند شاه طهماسب و شاه عباس فرمان هايي براي نابودي ترياك و مجازات ترياكي ها صادر كردند تا اينكه كشت آنها در سال 1289 در مجلس دوم شوراي ملي ممنوع و اصطلاح قاچاق ترياك وارد قوانين شد. اما اين بار تقاضاي عجيب وزارت بهداشت مبني بر كشت خشخاش به منظور تامين نيازهاي دارويي داخلي تبديل به جنجالي خواسته يا ناخواسته شد. يك مقام مسوول در وزارت بهداشت - در معاونت غذا و دارو - در اين باره مي گويد: درخواست كشت خشخاش از سوي ما مطرح نشد. ما براي تامين نياز دارويي داخل با مشكل مواجه بوده و هستيم. چون كشورهاي طرف معامله، از فروش مواد اوليه داروها طفره مي روند. بنابراين تصميم گرفتيم اين مواد را در داخل تهيه كنيم، اما اصلا بحث كشت خشخاش مطرح نيست. ما مي خواهيم نوعي گياه شقايق را زير كشت ببريم. اين گياه خاصيت دارويي دارد. حتي اگر در خيابان هم كشت شود، هيچ كس نمي تواند با چيدن آن، ذره اي ماده مخدر به دست بياورد. حتما شنيده ايد كه برداشت پنبه به شكل دستي در بسياري از استان ها منسوخ شده و حالا برداشت دستي جاي خود را به برداشت ماشيني داده است. اين گياه هم بايد با ماشين آلات خاصي برداشت شده و از برگ آن - تاكيد مي كنم از برگ آن - مواد مخدر مورد نياز بخش داروسازي تامين شود.
اما تا همين جاي كار هم مورد تاييد مسوولان ستاد مبارزه با مواد مخدر نيست. اگرچه تني چند از مسوولان اين نهاد در مصاحبه خود با خبرگزاري ها و سايت هاي خبري از زير كشت رفتن خشخاش به شكل محدود صحبت كردند، اما در جلسه اي كه با حضور مسوولان وزارت بهداشت، نيروي انتظامي و ستاد مبارزه با مواد مخدر و مسوولا ن مجمع تشخيص مصلحت نظام تشكيل شد، موافقتي در اين زمينه حاصل نشد. به عبارت ديگر لفظ خشخاش از نظر مسوولان ستاد مبارزه با مواد مخدر در وهله اول اشتباها به كار گرفته شد، اما در مراحل بعدي آنها نيز اشتباه خود را تصحيح كردند!
علي هاشمي، دبير كل ستاد مبارزه با مواد مخدر، ابتدا مي گويد: براي تهيه برخي از داروها نياز به مواد مخدر داريم و براي اينكه به واردات اين مواد دارويي متكي نباشيم، بايد در داخل كشور كشت خشخاش را به صورت محدود داشته باشيم. البته وزارت بهداشت هر سال بخشي از مواد مخدر كشف شده را به دارو تبديل مي كرد كه ما هم سعي كرديم در قانون جديد اين قضيه را در نظر داشته باشيم و به ميزان احتياج وزارت بهداشت و درمان اين ماده مخدر را به صورت محدود و كنترل شده، كشت كنيم.
اما سردار ابويي، رئيس ستاد مبارزه با مواد مخدر با كليت زير كشت رفتن خشخاش چه محدود و چه نامحدود مخالف است. او در اين باره مي گويد: اول بايد ببينيم در اين كار ضرورتي وجود دارد يا نه؟ ما نظرات خود را در حضور مسوولان وزارت بهداشت و رياست محترم مجمع تشخيص مصلحت نظام بيان كرديم. اين مساله ابتدا از سوي كارشناسان حقوقي ما مورد تجزيه و تحليل قرار گرفت. سپس كارشناسان و صاحبنظران مجمع هم نظرات خود را اعلام كردند كه نكته مشتركي داشت و آن اعلام مخالفت قانون اساسي با كشت خشخاش بود. ما سال هاي قبل هم نياز دارويي خودمان را از كشفيات مواد مخدر به دست مي آورديم، اما دوستان ما به يكباره اعلام كردند كه اين مواد پاسخگوي نياز آنها نيست و تنها 30درصد نياز دارويي آنها را دربرمي گيرد. گفتيم كه بايد اين موضوع هم بررسي شود. در بررسي ها به اين نتيجه رسيديم كه ادعاي وزارت بهداشت اشتباه است و آنها نظر ديگري دارند. در همان مرحله ما مخالفت خود را اعلام كرديم.
اما مساله اي كه وزارت بهداشت مطرح مي كند نيز در جاي خود قابل تامل است. همان مقام مسوول در معاونت غذا و داروي وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي مي گويد: اين قبول كه ما بخشي از نياز خود را از مواد مخدر كشفي تامين مي كرديم اما اين مقدار پاسخگوي نياز دارويي ما نيست، چراكه مواد مخدر به دست آمده، بعضا ناخالصي هاي زيادي دارند و كارشناسان ما نمي توانند آنطور كه بايد و شايد از اين مواد جهت تامين داروي موردنياز خود استفاده كنند. بنابراين درخواست كشت خشخاش را مطرح كرديم.
شقايق، گياهي است ديرپا كه خاصيت دارويي مخدر ندارد. يعني نمي توان از آن ترياك به دست آورد، مگر اينكه نوع خاصي از آن با نام اليفرا زير كشت برود تا بتوان از ساقه و برگش ترياك تهيه كرد. طي چند سال اخير مهندسان ژنتيك موفق شدند با دستكاري ژن هاي اين گياه، آلكالوئيدهاي خاصي از ترياك به دست آورند كه جملگي مصرف دارويي دارند. براي كشت اين گياه كارخانه  مجهزي بايد احداث شود كه به دستگاه هاي پيشرفته اي نيز احتياج دارد. سردار ابويي اما اين مساله را هم رد مي كند و مي گويد: اول به ما گفتند كه آنچه مدنظر ماست، خشخاش نيست. ما هم گفتيم كه اگر خشخاش نيست، پس چه حاجتي به پرسيدن سوال از اعضا و رياست محترم مجمع !؟ مي توانيد آن را بكاريد. بعد گفتند كه اين گياه شقايق است. ما هم در جواب گفتيم كه از شقايق، گونه هاي مختلف مواد مخدر به دست نمي آيد و اين در واقع نوعي بازي درآوردن است. بعدا با زيركي نام اليفرا را هم به شقايق وصل كردند. همه مي دانند كه اليفرا پسوند مرفين است. يعني منظور از شقايق اليفرا، شقايق مرفين دار است. در آن جلسه كه شما هم خبرش را خوانديد، مجمع اجازه كشت خشخاش را صادر نكردند، اما عده اي از آقايان از خشخاش نام بردند و مرادشان كشت اين گياه است. ما زير بار نرفتيم و نخواهيم رفت. از گياه خشخاش با نام علمي Popaver somni ferom ترياك به دست مي آيد كه حدودا 25 آلكالوئيد - زيرشاخه - دارد كه مهمترين آن مرفين است. اما جلسه مجمع تشخيص مصلحت نظام با حضور مسوولان وزارت بهداشت و ستاد مبارزه با مواد مخدر در خصوص تفسير ماده 41 قانون مبارزه با مواد مخدر در خصوص كشت خشخاش براي توليد مواد اوليه دارويي كه در سال 1376 به تصويب رسيده بود، تشكيل شد. قرار شد طرفين مسايل و ديدگاه هاي خود را مطرح كرده و در جلسه آينده، نتايج آن مورد بحث و تبادل نظر قرار گيرد، اما ساير خبرگزاري ها از صدور اجازه كشت خشخاش خبر دادند!
سردار ابويي با اشاره به اين مطلب مي گويد: بايد پيرامون اين موضوع بيشتر تبادل نظر شود. الان 2روش براي به دست آوردن ترياك وجود دارد. روش دستي كه همان تيغ زدن گياه است و روش دوم دستگاهي است. حتي مي دانيم كه در اين روش - دستگاهي - نيز بايد مقداري مواد مخدر - حتي در قالب گياهي مثل اليفرا - وارد شود كه البته اين هم راهي است براي ورود مواد مخدر! اما شما مي دانيد كه روي گياه اليفرا هم نظارت بين المللي اعمال مي شود و ما هم نمي توانيم به اين سادگي اجازه بدهيم. مسوولان مجمع تشخيص مصلحت نظام هم با در نظر گرفتن جوانب امر، بررسي  هاي بيشتر را به جلسه بعدي موكول كردند، اما خبرگزاري ها...
كشت خشخاش يا شقايق اليفرا يك بحث است و تبعات اجتماعي آن بحثي ديگر، چراكه از منظر عده اي از كارشناسان، اين كار در شرايط فعلي بسيار مساله ساز است. دكتر امان الله قرايي مقدم، جامعه شناس و استاد دانشگاه در اين باره مي گويد: شما مي دانيد كه اراضي شمال خراسان كه دسترسي به آن حتي براي چهارپايان مشكل است، بهترين مكان جهت كشت وتوسعه خشخاش نه در ايران كه در كل جهان است. ما از اين نظر مشكل نداريم، اما سال هاي سال است كه افغانستان را كشوري توليدكننده مي دانيم و حتي با قاچاقچي ها مبارزه مي كنيم. حال اگر در كشور نسبت به كشت اين گياه اقدام شود، تبعات بين المللي مناسبي را در پي نخواهد داشت. از سوي ديگر نمي دانم چرا از ترياك هاي كشفي در اين زمينه - توليد دارو - استفاده نمي كنند. درست است كه بسياري از آنها ناخالصي دارند، اما حجم بالايي از اين مواد، اجناس مناسبي هستند و نيروي انتظامي مي تواند به جاي سوزاندن، آنها را در اختيار وزارت بهداشت قرار دهد، اما در صورت كشت اين گياهان بايد نگران محافظت از آن مزارع هم باشيم كه موادش از جايي ديگر سر در نياورد.
با تمام اين تفاسير هنوز نه اجازه كشت خشخاش، نه شقايق اليفرا و نه هيچ گياه مخدر ديگري از سوي هيچ نهاد يا سازماني صادر نشده و اين همان نص صريح قانون است كه سردار ابويي هم به آن اشاره مي كند: كشت خشخاش در ايران ممنوع است، اما از طرفي بايد فكري هم به نياز وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي كرد؛ نيازي كه قابل كتمان نيست!