گفت و گو : ساسان پارسي
* ويژگي هاي شخصيتي فرد را چگونه مي توان تعريف كرد؟
- شخصيت يعني عنصر ثابت رفتار و آنچه همواره با فرد است و موجب تمايز وي از ديگران مي شود. اين ثبات زمينه اي فراهم مي آورد تا رفتار فرد در موقعيت هاي مختلف تا اندازه اي قابل پيش بيني باشد. شخصيت، الگويي از رفتار اجتماعي و روابط اجتماعي متقابل است. بنابر اين شخصيت يك فرد راه هايي است كه وي نسبت به ديگران واكنش نشان داده يا با آنها تعامل مي كند. به عبارت ديگر شخصيت هر فرد همان همسازي ساختمان بدني، رفتار، علايق، استعدادها، توانايي ها، گرايش ها و صفات ديگر اوست. به بيان ساده تر منظور از شخصيت مجموعه يا كل خصوصيات و صفات فرد است.
يكي از حوزه هاي تخصصي روان شناسي و علوم شناختي كه همواره در زمينه مشاغل مورد توجه بوده است روان شناسي شخصيت است. از آن جا كه ويژگي هاي شخصيت همواره در طول زمان ثابت مي ماند و اندك تغييري به خود مي پذيرد، اگر به نحوي به رگه هاي عمقي شخصيت دست يابيم مي توانيم از آن براي پيش بيني رفتار و آينده افراد استفاده كنيم.
از اولين اقداماتي كه در زمينه شناخت ساختار شخصيت فرد صورت مي گيرد، شناسايي و تشخيص خصوصيات هميشگي است كه نشان دهنده رفتار وي است. برخي از اين ويژگي ها عبارتند از: كمرويي، پرخاشگري، حجب و حيا، تنبلي، بلندپروازي، وفاداري، هوش، ترسويي، اجتماعي بودن و... هنگامي كه اين خصوصيات در موارد متعددي ابراز شود، آنها را خصوصيات يا ويژگي ها مي نامند. اما براي پيش بيني رفتار فرد نمي  توان خصوصيات را به تعداد زياد مورد ارزيابي قرار داد. به همين دليل دانشمندان اين خصوصيات را در قالب الگوهاي رفتاري دسته بندي كرده اند. براي مثال دانشمندي به نام «آيزينگ» مجموعه  اين خصوصيات را در دو الگوي رفتاري «درون گرايي» و «برون گرايي» مورد بررسي قرار مي دهد و دانشمند ديگري به نام «كتل» آنها را در ۱۶ صفت عمقي مطرح مي كند كه فرد از هر كدام به مقداري برخوردار است.
* كدام ويژگي هاي شخصيتي بيشتر بر توانايي ها و كارآيي افراد تأثير مي گذارد؟
- شايد بتوان گفت كه اگر شخصيت افراد با شغل آنها متناسب باشد و يا شغل افراد به تناسب شخصيت به آنها محول گردد به دليل اين تناسب فرد ديرتر خسته شده و كارآيي بيشتري از خود نشان مي دهد و از طرفي استعدادهاي فرد به دليل عامل انگيزش بالا بوده و علاقه مندي او سريع تر شكوفا خواهد شد.
در پاسخ به سؤال قبل به دسته بندي ويژگي هاي شخصيتي به ۱۶ صفت عمقي توسط كتل اشاره كرديم. پژوهش هاي گوناگون نشان مي دهد كه بسته به نوع جامعه مورد مطالعه و سطح مديريت، تقريبا تمامي ويژگي هاي ۱۶ عاملي بر كارآيي و توانايي افراد و مديران تأثير داشته و نتايج مختلفي را حاصل كرده است. به عنوان نمونه در برخي از اين تحقيقات بين متغيرهاي «سلطه گري» ، «خلق استوار» ، «ادوار خويي» ، «ظرافت كاري» ، «بي اعتمادي» ، «بنيادگرايي» ، «اضطراب آميز بودن» و «درون گرايي» با كارآيي و موفقيت  مديران يا اثربخشي آنان رابطه معناداري مشاهده نشده در حالي كه در متغيرهايي مانند «اجتماعي بودن» ، «هوش» ، «دقت عمل» ، «واقع بيني» ، «پختگي» و «احساس مسئوليت» اين رابطه كاملا معنادار بوده است.
همچنين در تحقيق ديگري بين ويژگي هاي شخصيتي «برون گرايي» ، «معاشرتي بودن» ، «پايداري  هيجاني»، «قانونمندي» ، «عمل گرايي» ، «با نشاط بودن» ، «تفكر منطقي» و «تسلط بر امور مديريتي مديران» با رضايت شغلي دبيران رابطه معناداري وجود داشته است.
* ويژگي هاي شخصيتي مؤثر بر توانايي ها و كارآيي افراد، تحت تأثير چه عواملي هستند؟
- ويژگي هاي شخصيتي مانند هر مقوله ديگر مربوط به انسان تحت تأثير سه عامل «وراثت» ، «محيط» و «آموزش و تربيت» است.
به عنوان مثال، گاهي گفته مي شود كه فردي مدير به دنيا آمده است. به اين معناست كه ويژگي هاي شخصيتي وي، تحت تأثير عامل وراثت، طوري است كه اين توانايي ها به شكل بالقوه در وي وجود دارد. عوامل محيطي مانند «گروه همسالان» ، «روابط اجتماعي»، «ورزش» ، «فرهنگ و هنر» ، «آداب و رسوم» نيز بر ويژگي هاي شخصيتي انسان تأثير قابل توجه و اجتناب ناپذيري دارد كه بر توانايي  و كارآيي افراد نيز درفرايند كار و تلاش و مديريت و متغيرهاي ديگر مانند رضايت شغلي و اثربخشي تأثير مي گذارد. همچنين متغيرهايي مانند تأثير بزرگسالان يا دوره هاي تحصيلي، شكل و كيفيت تحصيل، دوره هاي تخصصي، دانش، مهارت و تخصص افراد و نيز رفتارهاي تربيتي والدين و مراكز آموزشي و... از عوامل آموزشي- پرورشي اي هستند كه بر ويژگي هاي شخصيتي افراد مؤثرند.
* چگونه مي توان با تغيير در ويژگي هاي شخصيتي، توانايي و كارآيي افراد را به سطح مطلوب رساند و اين تغيير در ويژگي هاي شخصيتي از چه دوره اي بايد آغاز شود؟
- در مقام نخست ويژگي هاي شخصيتي افراد به سرعت قابل تغيير نيست، بلكه فرايندي است تدريجي كه از طريق برنامه هاي آموزشي و درسي منظم و سيستماتيك و رسانه هاي عمومي و يا آموزش هاي خاص بر حسب مورد و رفتارهاي تربيتي والدين يا محيط صورت مي پذيرد. دوم آن كه توانايي و كارآيي افراد هم فقط به ويژگي هاي شخصيتي آنان بستگي ندارد، بلكه عوامل ديگري مانند نقش سازماني، انتظارات از نقش، تجربه، مهارت و تخصص افراد تأثير بيشتري بر كارآيي آنان دارد. بنابر اين براي تأمين كارآيي مطلوب افراد در سازمان و با توجه به ويژگي هاي شخصيتي آنان بايد از آزمون ها و روش هاي مختلف كارشناسي شده و علمي كه امكان گزينش افرادي كه ويژگي هاي شخصيتي  آنان با شغلشان تطابق و همسويي كافي دارد استفاده گردد.
اما تغيير در ويژگي هاي شخصيتي افراد با توجه به تشخيص، نياز و ضرورت تغيير، مي تواند از ابتداي كودكي و حتي از آغوش مادر، درون خانواده، دوره پيش دبستاني و در تمام طول زندگي برحسب شرايط و مسائل مختلفي كه انسان با آن روبه رو است و فرآيند تغيير و تحول فرد، مراحل تحصيل، شغل، ازدواج و فعاليت هاي اجتماعي او صورت پذيرد.
* رضايت شغلي تحت تأثير چه ويژگي هايي است و چقدر بر كارآيي تأثير مي گذارد؟
- رضايت شغلي احساس و حالتي است كه فرد برحسب ميزان ارضاي نيازهاي مختلف انگيزشي، فيريولوژيك، بهداشتي، مادي، معنوي، اجتماعي، فردي، رشد و شكوفايي خود به دست مي آورد و در نتيجه بيشتر تأمين آن از طرف سازمان خواهد بود و پس از آن به ويژگي هاي شخصيتي افراد بستگي دارد. پژوهش هاي مختلف در اين زمينه نتايج مختلفي را دربرداشته و در مجموع بيانگر آن است كه همه متغيرهاي مربوط به ويژگي هاي شخصيتي بر رضايت شغلي مؤثرند. با اين حال مي توان عنوان كرد كه بين متغيرهايي مانند معاشرتي بودن، پايداري هيجاني، قانونمندي، عملگرايي، با نشاط بودن، تفكر منطقي و تسلط بر امور با رضايت شغلي رابطه معناداري وجود دارد. از سوي ديگر، تقريباً تمام تحقيقاتي كه در اين زمينه انجام شده به طور معناداري مؤيد آن بوده اند كه بين رضايت شغلي افراد و كارآيي آنان رابطه مستقيم و مثبتي وجود دارد. به عبارت ديگر هر چه رضايت شغلي افراد بيشتر بوده، كارآيي شغلي و اثربخشي آنان نيز به طور قابل ملاحظه اي بالاتر بوده است.

ندا نصيري
آنونيموس مي گويد: «هر چيز ارزشمندي ارزش انتظار كشيدن را دارد.»
صبوري يكي از ويژگي هاي بارز انسان هاي موفق است. صبركردن در كلام بسيار سهل و آسان به نظر مي آيد وليكن در واقعيت يكي از مشكل ترين كارهاست كه نياز به تلاش و ايجاد توانايي هاي خاص دارد. به طور يقين، شما نيز افراد بسياري را به ياد مي آوريد كه در طي چند دقيقه احساس نفرت و انزجار شديدي را در شما ايجاد كرده اند. طرز رفتار، برخورد و بيان كلمات تأثير بسزائي در ديد اوليه نسبت به اين قبيل افراد دارد.
ولي مطمئن باشيد كمي صبر به خرج دادن حتي مي تواند تغييراتي را نيز در چنين افرادي ايجاد كند. اما به خاطر داشته باشيم كه اين كار نيز اصول خاصي دارد و بايد به گونه اي عمل شود كه با ساده لوحي اشتباه گرفته نشود، كه در اين صورت نه تنها به شما و اطرافيانتان كمكي نمي كند بلكه حتي موجب سوءاستفاده از شما نيز مي شود. پس شكيبايي بايد با تفكر كامل همراه باشد تا ثمربخش گردد.
نكته جالب در زندگي امروز اين است كه ما حتي نسبت به شكيبايي يكديگر نيز بي حوصله و نابردبار هستيم و در پي رسيدن به هدف خود، در همان لحظه تصميم گيري مي باشيم و با اين كار عجول بودن و ناشكيبايي جزو نخستين درس هايي است كه ما به فرزندانمان مي آموزيم.
طلاق! اين پديده زيان بار عصر ما كه با رشد روز افزون خود معضلات بسياري را ايجاد كرده است نيز نتيجه ناشكيبايي هاي ماست. نياز اوليه يك زندگي مشترك، گذشت است كه در غير اين صورت كشمش هاي رفتاري و گفتاري بسيار به وجود مي آيد كه نتيجه اي جز طلاق نخواهد داشت. حاصل اين گونه طلاق ها، فرزنداني خواهد بود كه در محيطي پركشمكش رشد كرده اند و از ابتدا، تنها چيزي كه از پدر و مادر خود آموخته اند، برخوردهاي تند در قبال اشتباهات كوچك است. اين كودكان معصوم، به زودي خود به جواناني مبدل مي شوند كه زيربناي يك زندگي مشترك را تشكيل مي دهند و اگر بي انديشه اصلاح رفتارهاي پدر و مادر خود قدم در اين زندگي بگذارند، آنها نيز به زودي مسير والدين خود را طي خواهند كرد.
گاه چنين به نظر مي رسد كه در دنيايي با اين سرعت در حركت و پيشرفت ، شكيبايي نيز مثل بسياري از چيزهاي ديگر به فراموشي سپرده شده است. صبركردن، گام برداشتن در جاده اي پر از خار و خاشاك و سنگ است ولي بعد از طي اين مسير، دشتي پرگل نمايان مي شود.
حافظ مي گويد:
گويند كه سنگ لعل شود در مقام صبر
آري شود وليك به خون جگر شود
اين امر، به ويژه در مورد عشق يا دوست داشتن صادق است. صبوري عاشقان بارزترين خصلت آنان است و متأسفانه امروزه داشتن شكيبايي لازم در باب دوست داشتن امري مافوق تصور شده است و بسيار كم اند كساني كه تحمل و استقامت مورد نياز را در رابطه خود داشته باشند و به محض بروز اولين مشكل،  آماده ترك روابط نباشد.
بدون داشتن صبر و شكيبايي لازم، نااميدي و شكست به راحتي مي تواند به درون زندگي ما رخنه و رنج و يأس فراواني را ايجاد كند. همواره به خاطر داشته باشيد كه در عشق، تا كشف حياتي ترين پاسخ ها زمان لازم است. زماني براي تحمل آن سختي و رسيدن به آرامش به طور كلي بزرگترين پاداش بردباري، دوام خود عشق است. ساموئل جانسون مي گويد:
«اگر بر تمام موانع از همان ابتدا غلبه شود، هيچ كوششي انجام نخواهد شد.»
براي افرادي كه در زندگي بسيار بردبار هستند، مشكلات همانند سايه هايي است كه در اثر درخشش شكيبايي ناپديد مي گردند. اما مهمترين مسئله اين است كه هرگز منتظر اين نباشيد كه بردباري و شكيبايي همچون موهبتي الهي بر شما وارد شود بلكه براي كسب اين مهارت نيز همچون مهارت هاي ديگر،  بايد تمرين و ممارست فراواني به خرج دهيد و صد البته بايد دقت كنيد كه صبر كردن به معناي از بين بردن سرعت عمل خود، در انجام كارها نيست، بلكه هر كار و هدفي ويژگي خاصي را مي طلبد. زماني سرعت عمل در يك كار، رسيدن به هدف را تسريع مي بخشد و زماني ديگر صبوري. مهم اين است كه جايگاه اين دو در زندگي به خوبي مشخص شده باشد كه بي توجهي به هر دوي اين مسائل مي تواند تمام زندگي فرد را به ورطه نابودي بكشاند.
توماس آكونياس گفته است: «هنگامي كه مي خواهيد كساني را به سمت خود جذب كنيد، به سوي آنها برويد. دستشان را بگيريد و راهنماييشان كنيد. هرگز دور نايستيد و برسرشان فرياد نزنيد و از آنها نخواهيد كه به سمت شما بيايند. بهترين راه اين است كه از جايي كه آنها هستند، آغاز كنيد و بدانيد اگر در پي رسيدن به نتيجه اي با امتيازات بالا هستيد، تنها بايد در اين كار شكيبايي به خرج دهيد. صبوري و مهرباني تنها عواملي هستند كه افراد را به سمت شما مي كشاند و هم به شما و هم به اطرافيانتان آرامش مي دهد.»
هر چند توجه به اين نكته بسيار مهم است كه هيچ گاه از اطرافيان خود نبايد توقع اين را داشته باشيم كه با ديدن كوچكترين شكيبايي در روابط از ما تشكر كنند و آن را درك كنند كه اگر نسبت به كار ما توجهي نشان ندادند، مبارزه اي منفي را آغاز كنيم و دست از بردباري و صبوري خود بكشيم. همواره بايد به خاطر داشته باشيم كه اولين ثمره شكيبايي و بردباري در زندگي خود نمايان خواهد شد. پس به خاطر خود شكيبا باشيم نه به خاطر آنكه ديگران ما را فردي صبور و قابل احترام بدانند.
گوته مي گويد:« هيچ روزي از امروز با ارزش تر نيست.»
پس بياييد بردباري را از همين امروز بياموزيم.