اشاره:
حتماً براي شما خيلي پيش آمده كه در مطب دندانپزشكي هنگام معالجه دندان هاي خود، اسم ليزر به گوشتان خورده و يا كاربرد آن را توسط پزشك معالجتان رويت كرده باشيد. امروز استفاده از ليزر در رشته ها و علوم مختلف پزشكي امري متداول و ابزاري كارگشا محسوب مي شود.
كاربرد ليزر در دندانپزشكي حرفه اي، موضوع گفت وگويي است كه با دكتر خسرو سهرابي عضو هيأت علمي دانشگاه و عضو كميته سياستگذاري تجهيزات پزشكي معاونت پژوهشي وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي انجام داده ايم.
حوريه قاسمي
* سابقه استفاده از ليزر در علم دندانپزشكي به چه دوراني برمي گردد. آيا در زمان قديم چيزي مشابه ليزر وجود داشت؟
- استفاده درماني از نور ريشه اي كهن در تاريخ بشري دارد و خورشيد اولين منبع نوري است كه بدين منظور مورد استفاده قرار گرفته و حتي در برهه هايي از زمان مورد پرستش واقع مي شد. نور درماني توسط مصريان باستان انجام مي شد و در ۴۴۰ قبل از ميلاد از اثرات تسكيني آن بر زخم ها، شكستگي ها، درمان آبله و يك سري ديگر از بيماري ها استفاده مي كردند. اساس تكنولوژي ليزر به قرن ۱۹ باز مي گردد. در آغاز اين قرن افرادي مثل پلانك و انيشتين تئوري هايي را بيان كردند كه مجالي براي تحقيقات بعدي توسط ساير دانشمندان را فراهم كردند. در سال ۱۹۱۷ انيشتين «نشر برانگيخته شده تابش نور» را مطرح كرد. در سال ۱۹۵۰ «تاونس و وبر» استفاده از نشر برانگيخته را براي تقويت امواج پرفركانس پيشنهاد كردند و در سال ۱۹۵۴ اولين تقويت كننده از اين نوع با نام Maser (۱)ساخته شد. در سال ۱۹۵۸ «اسكاولو و تاونس» تئوري امكان بدون يك Maser با فركانس زياد حدود فركانس هاي نورمرئي را تحقق بخشيدند و آن را Laser (۲) ناميدند.
در سال ۱۹۶۰ اولين ليزر گازي از نوع هليوم نئون توسط پروفسور ايراني دكتر علي جوان در آمريكا ساخته شد و در همان سال موفق به ساخت اولين ليزر جامد از نوع ياقوت شد.
* مي بينيم كه گاهي اوقات ليزر را با اسامي مختلف نام مي برند علت چيست؟
- تقسيم بندي دستگاه هاي ليزر با اسامي مختلف صورت مي پذيرد . يكي از اين روش ها برحسب نام ماده فعال يعني جامد، مايع، گاز و نيمه هادي هاست. مثلاً ليزر CO2 يا دي اكسيد كربن داراي ماده فعال گاز يا ليزر ياقوت داراي ماده فعال جامد است. از روش هاي ديگر تقسيم بندي براساس قدرت و توان است ،يعني ليزر پرتوان، با توان متوسط و ليزر كم توان. روش ديگر براساس طريقه انتشار مانند ليزر پيوسته يا ليزر ضرباني شايد ذكر اين نكته جالب باشد كه تحقيقات در مورد كاربردهاي ليزر در دندانپزشكي حدوداً سي سال قبل از مطالعات ليزر در چشم پزشكي آغاز شد. از آنجايي كه درمان هاي دندانپزشكي، غالباً براي بيماران همراه با درد و ترس است، بنابراين زياد جاي تعجب نيست كه بلافاصله پس از ساخت نخستين دستگاه هاي ليزر، دندانپزشكان از همان ابتدا فعاليت خود را در بكارگيري از آنها آغاز كرده اند.
* ِآيا اهداف اوليه ليزر در دندانپزشكي با كاربردهاي امروزين آن يكي بوده يا اين كه با گذشت زمان تغيير كرده است؟
- اولين هدف استفاده از ليزر در دندانپزشكي، جايگزين كردن يك روش درماني بدون تماس و بدون درد به جاي فرزهاي مكانيكي در برداشتن پوسيدگي ها بود، اما از آنجايي كه توان هاي بالاي ليزرهاي مورد مصرف منجر به خرد شدن و ايجاد ترك در سطح مينا مي شد، همچنين افزايش درجه حرارت صدمات غيرقابل برگشت در مغز دندان يا پالپ ايجاد مي نمود، به همين جهت توجه محققين بيشتر معطوف به تغييرات و واكنش هاي فيزيكي و شيميايي اجزاء ساختمان دنداني است و به دنبال آن تلاش هايي در زمينه هاي كلينيكي انجام پذيرفت.
«آدريان و استرن» از جمله اولين محققيني بودند كه در اين زمينه از ليزر ياقوت و ليزر پيوسته دي اكسيد كربن استفاده كرده اند. آنها دريافتند كه اين تكنولوژي در آن زمان به علت كارآيي پايين و صدمه حرارتي بسيار زياد به دندان، در اين زمينه نمي تواند زياد موفق باشد.
* در چه زماني ليزرهاي پيشرفته تر و جديدتر با كارآيي بيشتر به وجود آمد؟
- در دهه هشتاد ميلادي به علت توسعه سيستم هاي ليزر جديد از نوع Pulsed يا ضربان دار اين شرايط تغيير كرد كه امكانات و احتمالات جديدي در استفاده از ليزر را فراهم كرد، تا جايي كه در حال حاضر ليزرهاي بسياري وجود دارد كه در دندانپزشكي داراي كاربردهاي فراواني است. اجازه بدهيد ابتدا به صورت مقدمه مطلبي را عرض كنم، همانطور كه مي دانيد درمان هاي دندانپزشكي عمدتاً در حفره دهان و بافت هاي اطراف آن انجام مي شود و به طور كلي اين نسوج يا اين اعضا به دو گروه نسج نرم و نسج سخت تقسيم بندي مي شود. نسوج نرم شامل لثه و بافت هاي نرم نگهدارنده دندان، زبان، گونه، كام يا سقف دهان و لب ها است و نسوج سخت عمدتاً همان نسوج سخت دندان كه شامل مينا و عاج است به حساب مي آيد. همچنين استخوان فك كه خود داراي بخش هاي مختلفي است، مانند حفره استخواني يا ساكت كه دندان در آن قرار مي گيرد. تنه اصلي استخوان فك و محل اتصالات استخوان فك با ديگر استخوان هاي مجاور است، به هر حال از نظر درمان هاي دندانپزشكي به خصوص با ليزر نيز، اين طبقه بندي صادق است بدين معنا كه كاربرد ليزر در نسوج نرم و كاربرد ليزر در نسوج سخت دهان و دندان مطرح است .
حالا با اين مقدمه فكر مي كنم كه اين بحث كمي راحت تر است.
* خوب، از عمده ترين كاربردهاي ليزر به چه كارهايي مي توان اشاره كرد؟
- از عمده ترين كاربردهاي ليزر اصولاً در تمام بافت هاي نرم بدن از جمله بافت هاي نرم داخل دهان و جراحي است، يعني استفاده از ليزر به عنوان يك تيغ جراحي، منتها با اين فرق كه ليزر به علت دارا بودن خواص منحصر به فرد خود مي تواند يك برش بسيار ظريف و دقيق در بافت ايجاد كند.
* كاربرد ليزر در حفره هاي دهان امروزه پيشرفت هاي زياد داشته و از آن جمله مي توان به انواع جراحي ها و كاشت ايمپلنت ها اشاره كرد. در حال حاضر در كشور ما در اين جهت چه استفاده هاي ديگري مي توان انجام داد؟
- پس ابتدا مي پردازيم به كاربردهاي ليزر در نسوج نرم مثل جراحي لثه. به منظور كاهش حجم لثه بيمار و ملتهب با حداقل خونريزي و بي حسي، كه البته اين يكي ديگر از مزاياي منحصر به فرد ليزر است. يعني كنترل يا كاهش خونريزي كه خود داراي كاربرد ديگري از ليزر در زمان هاي مختلف است و مزيت بعدي، جراحي به منظور برداشتن ضايعات مانند كيست و يا فيبرومادر دهان و جراحي به منظور نمونه برداري يا بيوپسي و جراحي براي تخليه و ايجاد امكان خروج چرك و ترشحات در آبسه هاي حاد و همچنين جراحي به منظور برداشتن ضايعات خوش خيم و بدخيم در دهان و جراحي براي قرارگذاري ايمپلنت و استفاده از خواص درماني ديگر در كاهش يا كنترل زخم هايي مانند آفت هاي دهاني يا تب خال و همچنين زخم هاي زبان و استفاده از خواص ضد ميكروبي و ضد عفوني كنندگي ليزر در درمان ريشه دندان يا روت كانال تر و بسياري كاربردها خاص كه ممكن است حوصله شنيدن آن در اينجا نباشد، و از جمله كاربردهاي ليزر در نسوج سخت دندان مي توان به برداشتن پوسيدگي هاي دندان و تهيه حفرات اشاره كرد و همچنين در جراحي هاي لثه براي تصحيح استخوان و فرم دادن استخوان نگه دارنده دندان و همين طور در جراحي ريشه هاي عفوني به منظور قطع ريشه و ضدعفوني كردن ناحيه جراحي شده و البته در جراحي هاي سينوس هاي فك نيز كاربرد دارد.
* در نظر گرفتن يك سري ملاحظات خاص در استفاده از ليزر مثل انتخاب ليزر مناسب امر مهمي است، در اين زمينه توصيه هاي شما چيست؟
- اولين مسئله مهم انتخاب ليزر مناسب توسط فرد عمل كننده است، يعني اين كه ما يك دستگاه ليزر نداريم كه بتواند تمام درمان هاي ذكر شده را انجام دهد، بلكه هر ليزر با ويژگي هاي خاص خود در جاي مقرر خود داراي كاربرد است و دوم اينكه انتخاب بيمار نيز بسيار مهم است. در واقع بايد آن مورد خاص، مناسب براي درمان با ليزر باشد در غير اين صورت درمان ممكن است منجر به شكست شود و مطلب ديگر كه از همه مهم تر است، مسئله ايمني است كه اين مسئله هم شامل بيمار، هم شامل فرد عمل كننده و همچنين شامل افرادي كه در آن محيط قرار دارند، نيز ممكن است بشود. بنابراين متخصص ضمن انتخاب صحيح نوع ليزر، بايد به نكات ايمني آن دستگاه نيز كاملاً واقف باشد. نكته حائز اهميت ديگر اين كه استفاده از ليزر بايد حتماً توسط افرادي انجام شود كه براي اين كار دوره هاي آموزشي و كاربردي درماني لازم را ديده است و همچنين در مراكزي استفاده شود كه مجوزهاي لازم را از مراجع ذيربط دريافت كرده است. در حال حاضر در ايران تعدادي از دانشكده هاي دندانپزشكي كشور مجهز به دستگاه هاي ليزر (البته با تنوع نسبتاً پايين) هستند. كه عمدتاً در آنها، از ليزر بيشتر به عنوان يك ابزار تكنولوژيك تحقيقاتي استفاده مي شود تا درماني. البته مراكز درماني دندانپزشكي ديگري نيز وجود دارد كه مجهز به اين دستگاه هاست. به هر حال ليزر در دندانپزشكي ايران، جايگاه خود را تقريباً به خوبي باز كرده است، منتها براي پيشرفت بهتر و علمي در اين مورد، چند چيز بسيار لازم به نظر مي رسد كه حمايت مسئولين در جهت تأمين و در اختيار گذاشتن اين تجهيزات بسيار گران براي محققين، جهت يابي صحيح و علمي پروژه هاي تحقيقاتي در اين زمينه در مراكز تحقيقاتي و آگاه كردن عموم جامعه از مزايا و معايب اين گونه تكنولوژي ها و جلوگيري از سوء تبليغ يا رواج نادرست اينگونه درمان ها از جمله آنهاست.
۱-Micro Wave Ampli fication by stimulationof
۲-Light Amplificationy Stimulted Emission Of Radiation
